Cito-toets overbodig als selectie in basisvorming plaatsvindt

Volkskrant, februari 2005

Ouders en school hechten steeds meer belang aan de Cito-toets. Onzin, zegt Vincent van Dijk, het is helemaal niet nodig leerlingen bij te spijkeren voor de toets.

Vandaag, morgen en overmorgen doet het merendeel van de basisscholen mee aan de Cito-toets. De toets wordt afgenomen bij leerlingen van groep 8. Aan de hand van de uitslag wordt bekeken of de leerling naar het VMBO, de HAVO of het VWO kan. De laatste tijd wordt er veel geschreven en gesproken over de toets en dit leidt tot veel onrust bij ouders. Zij zijn met name bang dat de uitslag van de Cito-toets ‘slecht’ is en dat hun kind naar een in hun ogen te laag onderwijsniveau wordt gestuurd. Zeker de negatieve berichten over het VMBO, dat door sommigen is geclassificeerd als het afvoerputje van het Nederlands onderwijssysteem, heeft deze angst versterkt. Ook de kwakkelende economie en de groeiende werkloosheid zorgen voor een toenemende druk van ouders op hun kinderen en ook hierdoor is meer en meer aandacht voor de Cito Eindtoets.

De afgelopen jaren worden huiswerkinstituten sowieso vaker benaderd door ouders die extra ondersteuning willen voor hun kind tijdens het eerste jaar van de Basisvorming, in de 8 e en zelfs de 7 e groep van de Basisschool. Zij hopen dat hun kind door huiswerkbegeleiding een hoger onderwijsniveau aankan en dat dit een garantie biedt voor een geslaagde toekomst. Een huiswerkinstituut is echter niet bedoeld om een leerling op een hoger niveau te kunnen laten leren. Dat is misschien het beeld dat twintig jaar geleden bestond over particuliere huiswerkbegeleiding. Particuliere huiswerkinstituten zouden slechts bestaan om ‘domme kinderen van rijke ouders’ toch klaar te stomen voor verdere studie. Dat beeld is gelukkig bijgesteld. Inmiddels bewijzen zo’n 700 huiswerkinstituten dat zij een belangrijke aanvulling vormen op het onderwijs. Zij richten zich op heel andere zaken. Naast toezicht en controle op het maken van huiswerk wordt leerlingen met name geleerd hoe zij moeten leren. Veel leerlingen zijn niet in staat om zelf een goede planning te maken. Zeker de komst van het Studiehuis heeft ertoe geleid dat veel kinderen vastlopen. Mede hierdoor ontstaan achterstanden in bepaalde vakken, die vaak weer elders doorwerken.

Als ouders enkele weken voor de Cito-toets naar een huiswerkinstituut stappen om hun kind klaar te stomen voor de Cito-toets, reageren de meeste instituten afwijzend. Zij leggen uit dat het niet mogelijk is om een leerling in zo’n korte tijd voor te bereiden op deze toets. De toets gaat niet alleen over de leerstof van de gehele basisschool(tijd), maar peilt ook de algemene ontwikkeling en kennis van de leerling. Het is een momentopname die wel een goed beeld geeft van het kunnen van een leerling maar is geen algemeen eindexamen dat bepaalt of een leerling het basisonderwijs heeft afgesloten. Het lijkt of ouders dit anders zijn gaan zien.

Oefenen voor Cito Eindtoets verhoogt stress onnodig

Veel instituten zijn van mening dat het intensief voorbereiden op de Cito-toets niet goed is. Als de uitslag van de test hoger is door een intensieve training, dan kan het lijken dat de leerling een hoger niveau aankan. Dat betekent dat een leerling in zijn gehele vervolgopleiding op zijn tenen moet lopen. Dit leidt over het algemeen tot veel stress. Niet alleen voor de leerling, maar ook voor de ouders. In veel gevallen blijkt het verderop in de opleiding alleen maar zwaarder te worden en neemt de kans dat een leerling na verloop van tijd een niveau lager wordt geplaatst toe. Dit is voor kind en ouders vaak een bittere pil. Belangrijker dan een hoog studieniveau is dat een leerling plezier beleeft aan zijn schooltijd. Als een leerling met grote tegenzin naar school gaat, gaat dit ten koste van de studieresultaten en wordt de kans dat hij op een gegeven moment afhaakt groter.

De meeste huiswerkinstituten zijn van mening dat er niet speciaal voor de Cito-toets moet worden getraind. Dat wil niet zeggen dat zij niets kunnen betekenen voor probleemleerlingen van de hoogste groepen van het Basisonderwijs. Naast remedial teachers, die al jarenlang goed werk verrichten in het Basisonderwijs door leerlingen extra taal- en/of trainingen voor rekenen te geven, bieden ook de meeste huiswerkinstituten begeleiding aan voor de hoogste groepen van de basisschool. Dat meer instituten hiervoor worden benaderd dan vroeger is overigens niet verwonderlijk, want leerlingen van de hoogste groepen krijgen tegenwoordig ook veel meer huiswerk dan vroeger.

Er is een enkel instituut dat wel inspeelt op de angst die er bij ouders leeft, en een speciale cursus heeft ontwikkeld ter voorbereiding op de Cito-toets. Tijdens een cursus van een aantal weken passeert alle leerstof nog even de revue en wordt er geoefend op de manier van vragen. Ook zijn er CD-roms in de handel die leerlingen thuis kunnen gebruiken om zich voor te bereiden. Voor sommige leerlingen en ouders geeft dit meer zelfvertrouwen. Negatief is dat het hierdoor lijkt alsof de leerling zich moet voorbereiden omdat hij anders de toets niet haalt. De stress neemt slechts toe en stress en studie gaan absoluut niet samen. Huiswerkinstituten willen daarom de angst bij ouders wegnemen en raden hen aan om niet te zwaar te tillen aan de toets.

Niet alleen ouders lijken de Eindtoets steeds serieuzer te nemen. Ook de scholen zelf lijken er anders mee om te gaan dan een paar jaar geleden. De uitslag van de toets wordt bekeken door de Onderwijsinspectie en het gemiddelde resultaat zegt iets over de kwaliteit van het aangeboden onderwijs in Nederland. Nu de onderwijskwaliteit van de middelbare scholen zo in de belangstelling staat, is deze reactie van het basisonderwijs niet verbazingwekkend. Scholen denken dat hun reputatie wordt geschaad door een lagere uitslag en doen er alles aan om achteruitlopende leerlingaantallen te voorkomen. Zij zien de uitslag als uithangbord voor hun school.

De Cito-toets is niet verplicht en niet alle basisscholen nemen hem af. Scholen hebben meer instrumenten waarmee zij het advies voor vervolgonderwijs kunnen bepalen. Misschien is hierbij de inschatting van een docent wel het belangrijkst. Deze heeft de leerling gedurende langere tijd meegemaakt en kent de negatieve èn de positieve kanten van een kind. Die positieve kanten lijken in deze tijden van Cito-stress onder te sneeuwen. Toch is het belangrijk om te bekijken wat een kind goed kan en met name ook wat hij graag zelf zou willen doen. In plaats van direct naar een huiswerkinstituut te stappen is het raadzamer om eens goed met je eigen kind te praten. Mocht het niet duidelijk zijn waar de capaciteiten en valkuilen precies liggen, dan is er de mogelijkheid om een psychologisch onderzoeksinstituut in te schakelen. Vaak kan na een dagje testen al een glashelder rapport worden opgesteld en wordt een gefundeerd studieadvies gegeven. Zo’n maatproduct zegt waarschijnlijk meer dan een driedaagse, algemene toets die voor alle leerlingen gelijk is.

De vraag is of het verstandig is om kinderen op zo’n jonge leeftijd al te confronteren met een heus examen. Het is ook mogelijk om andere manieren te vinden om leerlingen voor te bereiden op de middelbare schooltijd. Zo kan een kind iets langer een kind blijven. Misschien is het beter om gedurende het laatste jaar, verspreid over het hele studiejaar, een aantal kleine testjes te doen. Dit geeft ook een reëler beeld van het kunnen, omdat een momentopname van drie dagen, waarbij het kind soms niet helemaal zichzelf is, nooit allesbepalend mag zijn. Om de stress bij ouders, hun kinderen en bij basisscholen weg te nemen, zit er misschien maar één ding op: het afschaffen van de Cito-toets. In ieder geval is het van belang dat de groeiende waarde die aan de Cito-toets wordt toegekend wordt getemperd. Tot slot: door de invoering van de Basisvorming zijn de verschillende niveaus van de eerste middelbare-schoolklassen samengevoegd. Het keuzetraject voor de vervolgopleiding VMBO, Havo en VWO is daarmee verdeeld over die eerste middelbare-schooljaren en dat maakt het belang van de Cito-toets eerder kleiner dan groter!

Vincent van Dijk is oprichter van Huiswerkbegeleiding.nl en sinds 1999 spreekbuis van alle particuliere huiswerkinstituten die zich richten op buitenschoolse studiebegeleiding.